Նեյրոանվտանգություն. երբ ուղեղը դառնում է մարտադաշտ

Մորենոն չէր ապացուցում գիտաֆանտաստիկ «մտքի վերահսկման» գոյությունը։ Նրա հիմնական միտքն ավելի կարևոր էր. նեյրոֆարմակոլոգիայի, ուղեղի պատկերման, նյարդային ինտերֆեյսների, կոգնիտիվ ուժեղացման և վարքաբանական գիտության զարգացումները անխուսափելիորեն գրավելու էին ռազմական և հետախուզական կառույցների ուշադրությունը՝ էթիկական հարցեր ստեղծելով դեռ մինչև տեխնոլոգիաների լիարժեք հասունացումը։ [1]

Այդ մտահոգությունը շուտով դարձավ ինստիտուցիոնալ թեմա։ 2008 թվականին ԱՄՆ Ազգային հետազոտական խորհուրդը հրապարակեց Emerging Cognitive Neuroscience and Related Technologies զեկույցը՝ առանձնացնելու կոգնիտիվ նեյրոգիտության այն զարգացումները, որոնք կարող էին նշանակություն ունենալ ազգային անվտանգության համար։ [2]

Ջեյմս Ջորդանոն և գործընկերները քննարկումը տեղափոխեցին ավելի բաց ազգային-անվտանգության շրջանակ։ 2010 թվականին նրանք գրում էին, որ նեյրոգիտությունն ու նեյրոտեխնոլոգիան կունենան պաշտպանության և անվտանգության կիրառություններ, և կոչ էին անում նախապես ձևավորել պատրաստվածություն ու պատասխանատու գործողության էթիկա։ [4]

Մեկ տասնամյակ անց Ջոզեֆ ԴեՖրանկոն, Դայան ԴիԷուլիսը և Ջորդանոն ԱՄՆ Ազգային պաշտպանության համալսարանի PRISM հանդեսում քննարկում էին «նեյրոզենքերը», երկակի օգտագործման նեյրոգիտությունը, նյարդային տվյալները, մարդ-մեքենա ինտերֆեյսներն ու անվտանգության խոցելիությունները։ NDU-ի նոր նյութերում նույնպես ուղեղը քննարկվում է որպես հնարավոր «մարտադաշտ»։ [5,6]

Այս հոդվածում մենք հետևում ենք հենց այդ հետաքրքրության տարածմանը՝ գիտական, ռազմավարական և պաշտպանական շրջանակներում։ Մենք չենք պնդում, որ այդ հետաքրքրությունները ձևակերպվել կամ կիրառվել են որպես իրական, գործունակ զենքեր, եթե դրա համար առանձին հրապարակային ապացույց չկա։

«Նեյրոանվտանգություն» եզրույթը սկզբում ավելի նեղ տեխնիկական իմաստ ուներ։ Դենինգը, Մացուոկան և Կոհնոն 2009 թվականին այն կիրառեցին նյարդային սարքերի և նյարդային տեղեկատվության անվտանգության ու գաղտնիության խնդիրների համար։ [3]

«Կոգնիտիվ պատերազմը» ավելի լայն և քիչ ստանդարտացված հասկացություն է։ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն նշում է, որ համընդհանուր ընդունված սահմանում չկա։ Այն կարող է ներառել ընկալման, հույզերի, համոզմունքների, դատողության, որոշումների և վարքի վրա ազդելու փորձեր՝ տեղեկատվական գործողությունների, վարքաբանական գիտության, կիբերունակությունների, AI-ի, ընկղմող միջավայրերի և հնարավոր նեյրոտեխնոլոգիաների միջոցով։ [7]

Օգտակար տարբերակումը հետևյալն է. կոգնիտիվ պատերազմի դեպքում կոգնիցիան նպատակն է, նեյրոտեխնոլոգիայի դեպքում նյարդային համակարգը ինտերֆեյսն է, իսկ նեյրոանվտանգությունը հատկապես կարևոր է այնտեղ, որտեղ այս երկու ոլորտները համընկնում են։

Ժամանակակից իմպլանտավորվող ուղեղ-համակարգիչ ինտերֆեյսները կարող են նյարդային ակտիվությունից ստանալ օգտակար տեղեկատվություն։ 2023 թվականին Nature-ում հրապարակված աշխատանքը ցույց տվեց բարձր արդյունավետությամբ խոսքային նեյրոպրոթեզ, որը ինտրակորտիկալ ազդակներից խոսելու փորձը վերածում էր տեքստի։ [8]

Այս արդյունքի պայմանները կարևոր են՝ ուղեղում տեղադրված էլեկտրոդներ, համաձայնություն տված մասնակից, երկար կալիբրավորում, հստակ առաջադրանք և տվյալ մասնակցի վրա ուսուցանված ալգորիթմներ։

Միաժամանակ զարգանում են նաև ոչ ինվազիվ վերծանման մեթոդները։ 2025 թվականին Nature Communications-ում d’Ascoli և գործընկերները ներկայացրին EEG և MEG ազդակներից առանձին բառերի վերծանման խորը ուսուցման մոտեցում՝ 723 մասնակցի տվյալների հիման վրա։ Հետազոտության հեղինակների մի մասը կապված էր Meta AI-ի հետ։ MEG ազդակները ընդհանուր առմամբ ավելի լավ էին վերծանվում, քան EEG-ը, իսկ լավագույն պայմաններում մոդելը հասնում էր մինչև 37% top-10 ճշտության՝ 250 բառանոց ընտրանիում։ [14]

Սա կարևոր առաջընթաց է, բայց հենց հետազոտության ձևավորումն է ցույց տալիս սահմանները. չափումները կատարվել են վերահսկվող պայմաններում՝ հայտնի առաջադրանքների ժամանակ, և հեղինակները բնական լեզվի ոչ ինվազիվ վերծանումը շարունակում են նկարագրել որպես բաց մարտահրավեր։ [14]

Ոչ ինվազիվ նեյրոմոդուլյացիան իրական է։ Տրանսկրանիալ մագնիսական և էլեկտրական խթանումը կարող են փոփոխել նյարդային գրգռելիությունը, իսկ ցածր ինտենսիվության կենտրոնացված ուլտրաձայնը ուսումնասիրվում է որպես ավելի ճշգրիտ թիրախավորման և խորքային կառուցվածքներին հասնելու միջոց։ 2024 թվականի Nature Reviews Methods Primers ակնարկը ամփոփում է մարդկանց վրա կենտրոնացված ուլտրաձայնային նեյրոմոդուլյացիայի աճող գրականությունը։ [9]

Բաց գիտական գրականությունը ցույց է տալիս, որ TMS-ը, tES/tDCS-ը և կենտրոնացված ուլտրաձայնը կարող են որոշ պայմաններում փոփոխել նյարդային ակտիվությունն ու չափելի ֆունկցիոնալ արձագանքները։ Այդ նույն գրականության մեջ բարդ մտքերի, համոզմունքների կամ վարքային հրահանգների նպատակային հեռավար փոխանցում ցուցադրող ապացույցներ չկան։

Երբ իմպլանտները, կրելի սարքերը և փակ օղակով համակարգերը հավաքում, փոխանցում, վերլուծում կամ փոփոխում են նյարդային տեղեկատվություն, գաղտնիությունը միայն մեկ խնդիր է։ Նույնքան կարևոր է ամբողջականությունը՝ ո՞վ կարող է փոխել տվյալները, ալգորիթմը, խթանման պարամետրերը կամ սարքի վարքը։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2025 թվականի Նեյրոտեխնոլոգիայի էթիկայի վերաբերյալ հանձնարարականը հստակ անդրադառնում է ինքնավարությանը, մտքի ազատությանը, մտավոր գաղտնիությանը, հոգեկան և ֆիզիկական ամբողջականությանը, կիբերանվտանգությանը, հոգեկան վիճակների եզրակացմանը, AI-նեյրոտեխնոլոգիա միավորմանը, երկակի օգտագործմանը և չարաշահմանը։ [12]

Սովորական կիբերանվտանգության դեպքում տվյալների խախտումը կարող է բացահայտել գաղտնաբառ։ Նեյրոանվտանգության դեպքում երկարաժամկետ հարցն այն է, թե խոցված տեխնոլոգիան արդյոք կարող է բացահայտել, եզրակացնել կամ ապագայում նույնիսկ փոփոխել մարդու համար շատ ավելի ինտիմ մի բան։

Այս թեման այստեղ պատահական չի ներառված։ Ուղղորդված էներգիան հաճախ հայտնվում է նեյրոանվտանգության և կոգնիտիվ պատերազմի քննարկումներում, իսկ Anomalous Health Incidents-ը, որոնք հանրային խոսքում հաճախ կապվում են «Հավանայի համախտանիշի» հետ, այն հայտնի դեպքերից են, որտեղ ռադիոհաճախականային մեխանիզմը դարձել է գիտական գնահատման առարկա։ 2020 թվականին ԱՄՆ Ազգային ակադեմիաների հանձնաժողովը ուղղորդված իմպուլսային ռադիոհաճախականային էներգիան գնահատեց որպես որոշ սուր ախտանիշների համար հնարավոր մեխանիզմ։ [10]

Այդ եզրակացությունը չի հաստատել զենքի կիրառումը, չի նույնականացրել սարք կամ հարձակվող և չի ցույց տվել կոգնիցիան վերահսկելու կարողություն։ 2024 թվականին NIH-ի ղեկավարած ուսումնասիրությունը տուժածների և վերահսկիչների միջև մեծ մասամբ էական տարբերություններ չգտավ կլինիկական, կոգնիտիվ, լսողական, վեստիբուլյար, տեսողական և բիոմարկերային չափումներում, միաժամանակ արձանագրելով իրական ախտանիշային բեռ։ [11]

Այս թեման ավելի օգտակար է որպես գիտական անորոշության օրինակ՝ երբ կենսաֆիզիկական հնարավորությունը, թերի ապացույցները, գաղտնի տեղեկատվությունը, իրական տառապանքը և տպավորիչ տեխնոլոգիական պնդումները բախվում են առանց մեկ վերջնական պատասխանի։

Կոգնիտիվ ազդեցությունը էլեկտրոդ չի պահանջում։ Տեղեկատվական համակարգերը կարող են ձևավորել այն, ինչ մարդիկ պարբերաբար տեսնում են, առաջարկման համակարգերը կարող են առավելություն տալ հուզականորեն ներգրավող նյութերին, գեներատիվ AI-ը կարող է մեծ արագությամբ արտադրել անհատականացված համոզիչ բովանդակություն, իսկ թվային պրոֆիլավորումը՝ բաժանել լսարանները ավելի նեղ խմբերի։

Սրանցից ոչ մեկը մարդու վրա դետերմինիստական վերահսկողություն չի ապահովում։ Բայց դրանք կարող են ռազմավարական նշանակություն ունենալ։ ICRC-ի վերլուծությունը հենց այս համատեքստում է քննարկում տեղեկատվական գործողությունների, կիբերունակությունների, AI-ի, վարքաբանական ազդեցության և ապագա նեյրոտեխնոլոգիաների մերձեցումը։ [7]

Օգտակար է պատկերացնել շերտավորված համակարգ՝ արտաքինում տեղեկատվական միջավայրը, դրա տակ վարքային թիրախավորումը, ավելի խորքում ֆիզիոլոգիական և կենսաչափական տվյալները, իսկ նյարդային համակարգին ամենամոտ՝ EEG-ը, նյարդային իմպլանտները, BCI-ները և նեյրոմոդուլյացիան։

OECD-ն 2019 թվականին ընդունեց պատասխանատու նեյրոտեխնոլոգիական նորարարության վերաբերյալ հանձնարարական։ [13] ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 2025 թվականին ընդունեց ավելի լայն գլոբալ էթիկական շրջանակ։ [12] ICRC-ն շեշտում է, որ կոգնիտիվ պատերազմն ու զարգացող նեյրոտեխնոլոգիաները չեն գտնվում միջազգային մարդասիրական և մարդու իրավունքների իրավունքի սահմաններից դուրս։ [7]

Գործնական օրակարգը, հետևաբար, ավելի քիչ դրամատիկ է, քան «մտքի վերահսկումից պաշտպանվելը», բայց ավելի հրատապ՝ նյարդային սարքերի անվտանգության նախագծում սկզբից, նյարդային և հոգեկան վիճակների մասին եզրակացվող տվյալների ուժեղ պաշտպանություն, ռազմական կիրառությունների իրավական ու էթիկական գնահատում և ապացույցների հստակ մակարդակներ, որոնք տարբերակում են ցուցադրված կարողությունը, ֆիզիկապես հնարավոր մեխանիզմը, ռազմավարական սցենարը և ենթադրությունը։

Նեյրոանվտանգությունը կարևոր է ոչ այն պատճառով, որ մարդկային ուղեղը դարձել է ամբողջությամբ հասկանալի կամ վերահսկելի, այլ որովհետև դրա որոշ ազդակներ արդեն հնարավոր է չափել, վերծանել և տեխնոլոգիական միջամտությամբ փոփոխել։

Պատճառն այն է, որ ավելի հզոր համակարգերը կարողանում են չափել նյարդային ակտիվության որոշ հատվածներ, սահմանափակ ձևով եզրակացություններ անել, միանալ նյարդային համակարգին, փոփոխել որոշ գործընթացներ և մարդուն շրջապատել ուշադրության ու վարքի վրա ազդելու համար օպտիմիզացված տեղեկատվական միջավայրերով։

Ուղեղը պարտադիր չէ ամբողջությամբ վերահսկելի դառնա, որպեսզի ռազմավարական արժեք ստանա։ Բավական է, որ այն դառնա բավականաչափ հասանելի։ Այդ պահին նեյրոանվտանգությունը դադարում է գիտաֆանտաստիկա լինել և դառնում է պարզապես անվտանգություն։